Warning: Cannot assign an empty string to a string offset in /home/ayurvedpatrika/public_html/wp-includes/class.wp-scripts.php on line 445

Articles

‘च्यवनासव’ मधुमेहींसाठी एक नवीन विकल्प (खोलेश्वर पध्दती)

chavanprashआवळयाचा सिझन आला की वैद्य वर्गाला च्यवनप्राश बनविण्याचे वेध लागायला सुरवात होते. मार्केटमध्ये कितीही प्रकारचे च्यवनप्राश उपलब्ध असले तरी अनेकांचा आपापल्या वैद्याकडून त्याने तयार केलेल्या च्यवनप्राश विकत घेण्याकडे अधिक कल असतो. त्यामुळे दरवर्षी च्यवनप्राशचे पाठ वैद्यवर्ग आवर्जुन लावत असतात.

बहुतांश वैद्यांचा कल ग्रंथोक्त पाठाप्रमाणे च्यवनप्राश बनविण्याकडेच असतो. थोड्याफार फरकाने पाठभेदाने हीच परंपरा चालत आलेली आहे. मार्केट मध्ये उपलब्ध होणारा च्यवनप्राश हा जास्तीत जास्त व्यापारी दृृष्टिकोन समोर ठेऊन तयार केलेला आढळतो. त्यातही विशेषत्वाने ग्राहकांची रूची, चव, आवड, निवड, त्यावेळचा ट्रेंड इ. गोष्टी नजरेसमोर ठेऊन च्यवनप्राश तयार केला जातो. कारण या गोष्टींवरच व्यापार-टर्नओव्हर व त्या अनुषंगाने होणारा नफा अवलंबून असतो. म्हणूनच आज बाजारात मिळणारा च्यवनप्राश हा चॉकलेट फ्लेवर, ऑरेंज, पाईन अ‍ॅपल स्ट्रॉबेरी इ. वासांचा व चवींचा तसेच ‘शुगर फ्री’, गुळयुक्त, ग्रॅन्यूल्सच्या तसेच कॅपसुलच्या स्वरूपात आलेला दिसतो. या सर्व प्रकारात हा च्यवनप्राश मूळ च्यवनप्राशाच्या पाठापासून फार दूर भरकटलेला आढळतो. मग त्याला च्यवनप्राश म्हणावे की कन्फेक्श्नरी हाच प्रश्न पडतो. अधिक वाचा…


अभयारिष्ट

abhayarishtaहरीतकीनां प्रस्थार्धं प्रस्थमामलकस्य च ।
स्यात् कपित्थाद्दशपलं ततोऽर्धा चेन्द्रवारुणी ॥138॥
विडंग पिप्पली लोध्रं मरिचं सैलवालुकम् ।
द्विपलांशं जलस्यैतच्चतुर्द्रोणे विपाचयेत् ॥139॥
द्रोणशेषे रसे तस्मिन् पूते शीते समावपेत् ।
गुडस्य द्विशतं तिष्ठेत्तत् पक्षं घृतभाजने ॥140॥
पक्षादूर्ध्वं भवेत् पेया ततो मात्रा यथाबलम् ।
अस्याभ्यासादरिष्टस्य गुदजा यान्ति संक्षयम् ॥141॥
ग्रहणीपाण्डुहृद्रोगप्लीहगुल्मोदरापह: ।
कुष्ठशोफारुचिहरो बलवर्णाग्निवर्धन: ॥142॥
सिद्धोऽयमभयारिष्ट: कामलाश्वित्रनाशन: ।
कृमिग्रन्थ्यर्बुदव्यंगराजयक्ष्मज्वरान्तकृत् ॥143॥ इत्यभयारिष्ट: । अधिक वाचा…


स्तंभित दोष – विवेचन

erectile-dysfunctionआयुर्वेद शास्त्रात प्रत्येक संकल्पनेचा प्राकृत तथा विकृत असा दोन्ही अर्थाने विचार केला जातो. उदा. दोषवृद्धीकर हेतू, याचा आपण अपथ्यात समावेश करून त्याचा त्याग करावयास सांगतो. त्याचप्रमाणे दोषक्षयावस्थेत सेवन करून दोषसाम्य प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करतो. याचप्रकारे स्तंभनाचे आपण खालील शक्यतांच्या आधारे विचार करू शकतो.
*चिकित्साकर्म – स्तंभन कर्म * लक्षणस्वरूप-स्तंभ *दोषावस्था – स्तंभित दोष स्तंभन कर्माचा समावेश षडोपक्रमात करण्यात आला आहे. स्तंभन कर्माची जी व्याख्या करण्यात आली आहे ती अशी स्तंभन§ स्तंभयति यत् गतिमत्न§ चल§ ध्रुवम l च.सू. २२ गतिमान शरीरघटकाची गतिहानी करण्याचे कार्य स्तंभनद्रव्य करतात व या कर्माला स्तंभनकर्म असे म्हणतात. या सिद्धांताचा उपयोग हा ज्या व्याधीमध्ये शरीरपयोगी घटक हे शरीराबाहेर जाऊ लागतात अशा अवस्थेत साम – निराम अवस्थेचा विचार करून स्तंभन कर्म करून चिकित्सा करण्यासाठी होतो. स्तंभनकर्म हे आत्ययिक अवस्थेत करावयाचे कर्म आहे. उदा. रक्तपित्त, रक्तप्रदर निराम-अतिसार, दग्ध, छर्दी, विषचिकित्सा इ. अधिक वाचा…


पुरुष शुक्राणू निगडित अपत्य असंभव समस्या

male-spermगर्भधारणेमध्ये स्रीप्रमाणेच पुरूषाचा सहभाग असतो. स्त्रीमध्ये गर्भधारणा होण्यासाठी पुरष – शुक्राणू (शुक्रजंतु ) व स्त्रीबीज यांचे मिलन होणे आवश्यक असते. प्राथमिक तपासणीत प्रथम पुरुषाच्या वीर्याची तपासणी केल्यास पुरुषाच्या -१. वीर्याची प्रमाण (), २. शुक्राणूंची संख्या () ३.शुक्राणूंची गतिशीलता () ४.वीर्याचे घनत्व (), ५.शुक्राणूंचा आकार(), ६.शुक्राणूंची स्त्रीच्या गर्भाशयात सक्षम अवस्थेमध्ये राहण्याची कार्यक्षमता टिकून राहण्याचे सामर्थ्य या सर्व गोष्टींची कल्पना येते. त्याचप्रमाणे रक्ततपासणी केल्यास पुरुषाच्या हार्मोन्सच्या संतुलनाची कल्पना येते. अशा विविध पध्द्तीचा वापर करून प्रजनननिगडीत समस्या सोडवण्यास मदत होते. अपत्य असंभव समस्येमध्ये स्त्रीदेहाच्या वैशिष्ट्यांप्रमाणेच पुरुषदेहाची वैशिष्ट्येसुद्धा कारणीभूत असू शकतात. अधिक वाचा…


स्वप्नमीमांसा व रुग्णानुभव

आपणा सगळ्यांनीच निद्रा अवस्थेत असताना स्वप्नदर्शन होणे हा अनुभव घेतलेला आहे. मात्र काहीवेळा काही व्यक्‍तीत ही स्वप्न अतिप्रमाणात व मानसिक अस्वस्थता निर्माण करणारीही असतात. अगदी इतकी की झोप न झाल्याचा अनुभव देणारी असतात. अशी स्वप्न जर वारंवार उद्भवत असतील तर मात्र रुग्ण व्यथित होतो व वैद्याकडे चिकित्सा करुन घेण्यासाठी उपस्थित होतो. अशावेळी आयुर्वेदीय दृष्टीकोनातून त्यासाठी चिकित्सा देण्याचा योग आलाच तर केली जाणारी चिकित्सा फलद्रुप व्हावी ह्यासाठी आपणास अगोदर स्वप्न ही संकल्पना समजून घेणे गरजेचे आहे. वेदान्त दर्शनाप्रमाणे मनुष्याच्या शरीर, मन व आत्म्यासंबंधी चार अवस्था संभवतात- 1)जागृत 2)सुषुप्‍ति 3)स्वप्न 4)तुर्या ह्यांपैकी जागृत अवस्थेत शरीरस्थित मन, ज्ञानेंद्रिय व कर्मेंद्रियांच्या मदतीने आत्म्याला अन्यान्य बाह्य विषयांचे ज्ञान करुन देण्यात व त्यासंबंधी प्रतिक्रिया देण्यात गर्क असते. अधिक वाचा…


औषधी कल्पांच्या फलश्रुतीचे अध्ययन लोहासवम् (भाग ३)

lohasavaलोहासवाचा मुख्य अधिकार असलेल्या पाण्डू रोगामधील लोहासवाचे कार्य व अग्निवृध्दिकर कार्य या संबंधी विस्तृत माहिती मागील दोन भागांमध्ये बघितल्यानंतर ह्या भागात आपण लोहासवाच्या फलश्रुतीतील इतर व्याधींमध्ये ते कसे काम करते हे बघणार आहोत. औषधाच्या फलश्रुतीच्या अध्ययनाच्या निमित्ताने एक गोष्ट लक्षात आली ती अशी की लोहासवाचा व नवायस लोहाचा पाठ अगदी सारखा आहे, दोन्ही कल्पांमध्ये एकसारखीच घटक द्रव्ये आहेत. फक्त या दोन्ही कल्पांत लोहाच्या प्रमाणात फरक आहे नवायस लोहात सर्वांच्या समभाग (सर्व नऊ द्रव्ये एक एक भाग व लोह नऊ भाग म्हणूनच त्याचे नाव नवायस असे आहे) तर लोहासवात लोहासह सर्व द्रव्ये चार चार पल आहेत. अधिक वाचा…


रुग्नानुभव लिखाणासाठी मार्गदर्शक सूत्रे – ६

referenceद्वितीय लेखात आपण रेफरन्स देण्याच्या पद्धतींचा उल्लेख केला होता आणि त्याच वेळी मी लिहिले होते की, त्याबद्दल पुन्हा कधीतरी पाहू. पाचव्या लेखात प्रस्तावना कशी असावी ते पाहिले आणि उदाहरण म्हणून एका पबमेड आर्टिकलची प्रस्तावना देखील दिली होती. त्याच सोबत त्या प्रस्तावनेमध्ये वापरलेले रेफरन्स देखील दिले होते. आज आपण रेफरन्स बद्दल माहिती पाहणार आहोत. अधिक वाचा…


ओज – स्वास्थपूर्ण दीर्घायुष्याची गुरुकिल्ली

OJ दीर्घ आयुष्य आणि तेही स्वास्थ्यपूर्ण हवे असेल तर निश्चितच ओज या भावपदार्थाला दुर्लक्षून चालणार नाही याची कल्पना आपणास ओजाची कार्य पाहिल्यानंतर निश्चितच येते. हा दीर्घयुष्य, स्वास्थ्य आणि ओज यांचा संबंध आपण दोन टप्प्यात पाहणार आहोत. १) गर्भधारणा – गर्भावस्थेतील काळ आणि ओज व २) जन्मोत्तर – काल आणि ओज अधिक वाचा…


आयुर्वेदातील संशोधनाची गरज व दिशा – एक चिंतन

आक्रमणानंतर हेतुपूर्वक खच्चीकरण करण्यात आले. संस्कृत, व्याकरण, पदार्थविज्ञान, तर्कशास्त्र, सांख्य, वैशेषिक दर्शन यांचा अभ्यास हा आयुर्वेद शास्त्राच्या आकलनासाठी आवश्यक असलेला पायाच ढासळला. त्यामुळे आज पंख छाटलेल्या पक्षासारखी, आयुर्वेद शास्त्रातील बहुतेक विद्यार्थ्यांची स्थिती आहे. तरीही काही परंपरा अजूनही आयुर्वेदातील शिक्षण संशोधनाची एक परंपरा होती. गुरुकुल पद्धतीने, गुरुंच्या सान्निध्यात राहून आयुर्वेदाची तात्त्विक आणि व्यावहारिक बाजू समजून घेणे आणि त्याचे परिशीलन करत राहणे, ही आयुर्वेद शिक्षणाची पद्धत होती. या परंपरेचे इंग्रजांच्या दमदारपणे, शास्त्र समजून घेऊन, नवनवे प्रयोग करताना संपूर्ण देशभर आढळतात. अधिक वाचा…


शास्त्र-व्यवहार, सर्वांग कुष्ठ – जीर्ण, लीनदोष – आयुर्वेदीय निदान

पुरुष रुग्ण २५ वर्ष. अविवाहित. सिव्हील इंजिनीयर. २ वर्षापासून उदर, पृष्ठ, हस्त, पाद, शिरो सर्वांग त्वक दुष्टी, रजोविमुचन होते, स्राव नाही, रौक्ष्य, कंडूयन यासाठी allopathy चिकित्सा घेतली. Allopathy चे निदान Psoriasis vulgaris असे होते. यासाठी allopathy चिकित्सा व steroids घेतले. पण त्याने उपशम नाही. रूग्णाने आयुर्वेदिक (सिद्धसाधित) वैद्याकडे चिकित्सा घेतली. तेथे वमन पंचकर्म व्यापद झाले. रूग्ण स्नेहपाना दरम्यान वर्धमान मात्रेत स्नेहपान केल्यावरक्षुधाबोध होण्यापूर्वी आहार सेवन करत असे. तसेच building construction site वर काम करत असे. पश्चात् सम्यक स्नेहपान नसताना वमन केले. वमनही हीन शुद्धी असलेले झाले. यासारख्या हेतूंमुळे दोष आणखीवाढले व शाखेत अधिकच लीन झाले. अधिक वाचा…